25 jaar Het Nederlands Tekstbureau: wat is er écht veranderd?
Dit jaar viert Het Nederlands Tekstbureau zijn 25-jarig jubileum. En wat is er veel veranderd in die kwart eeuw! Zo gingen we van advertenties op papier naar online koppen die in dertig tekens moeten overtuigen. Van faxen naar mailen. En van bijzinnen naar meer ritme en witruimte. Wat bleef, is het plezier in taal en de overtuiging dat ons werk altijd draait om mensen verbinden. Een terugblik op 25 jaar Het Nederlands Tekstbureau, met vijf inzichten die nog steeds relevant zijn.
Toen we ons bureau in 2001 begonnen aan de Scheveningse haven, schreven we voor één lezer: de mens. Tegenwoordig schrijven we vaak voor twee lezers tegelijk: de mens én het algoritme. Google bepaalt of een tekst überhaupt wordt gevonden. LinkedIn beloont tempo, ritme en interactie. En mobiel lezen doet daar nog een schep bovenop: we schrijven nu voor iemand die halverwege de wandeling naar het koffieapparaat wil snappen wat we bedoelen. Korte zinnen, snelle haakjes, veel witregels. De wereld is sneller geworden en teksten moesten mee.
Inzicht 1: schrijf altijd eerst volledig mensgericht. Optimaliseer pas daarna voor algoritmes. Een tekst die alleen ‘werkt’ voor machines, werkt uiteindelijk voor niemand.
Helder schrijven
Gelukkig schrijven we bij Het Nederlands Tekstbureau niet alleen voor social media. Sterker nog, dat doen we nauwelijks. Onze opdrachtgevers weten ons vooral te vinden voor magazines, personeelsbladen, jaarverslagen, beleidsstukken, rapportages, voice-overs en webcontent. Maar ook daarin veranderde veel. In 2001 vonden veel opdrachtgevers lange zinnen en bijzinnen nog een soort statussymbool, zo leek het wel: hoe langer de zin, hoe serieuzer de boodschap. Bij Het Nederlands Tekstbureau wisten we gelukkig toen al beter: helder taalgebruik en een duidelijke opbouw staan juist voor professionaliteit.
Inzicht 2: durf zinnen te schrappen en te versimpelen, zeker in ‘serieuze’ teksten. Ook het gebruik van ‘moeilijke’ woorden is geen bewijs van expertise. Integendeel, dit kan juist voor onbegrip bij de lezer zorgen.
Informelere toon
Ook de toon van teksten veranderde de afgelopen jaren, van formeel naar menselijk. Zowel in zakelijke teksten als persoonlijke berichten. Lezers reageren nu eenmaal beter op een prettig leesbaar verhaal dan op zinnen als: ‘Middels deze fax bevestigen wij de inhoud van onze eerder gedane offerte d.d. 12 maart jongstleden.’ Inmiddels faxt gelukkig niemand meer offertes met plechtige bijzinnen. We faxen zelfs überhaupt niet meer. ‘Middels’ en ‘d.d.’ zijn ook geen dagelijks taalgebruik op B1-niveau. En ‘u’ is tegenwoordig meestal ‘je’.
Inzicht 3: schrijf elke boodschap eerst in heldere taal. Zo kort en duidelijk mogelijk. Vul de tekst daarna verder aan, waarbij je kritisch kijkt naar je woordgebruik.
B1-niveau
Over B1 gesproken … begrijpelijk taalgebruik kreeg de afgelopen jaren een naam: B1. Leuk, zo’n modewoord, maar bedoelen we niet ‘begrijpelijk’? Want dat is toch wat iedereen wil: prettig leesbare teksten? Niet kinderachtig, niet te simpel, maar gewoon: helder. Daarom vragen wij altijd bij onze opdrachtgevers na wat ze nu precies bedoelen met ‘B1-niveau’. Vaak willen ze gewoon een duidelijk leesbare tekst. Als B1-niveau een vereiste is, gaan we ook ‘gewone’ woorden uit de tekst halen. We vervangen dan ‘toelichting’ bijvoorbeeld door ‘uitleg’. Of ‘opvallend’ door ‘bijzonder’. Zo streng hoeven de meeste teksten niet aangepakt te worden.
Inzicht 4: vergeet B1 als technische norm; schrijf voor één concrete lezer. Beeld je een persoon in. Geef die desnoods een naam. Je tekst wordt dan automatisch duidelijker en krijgt ook een meer menselijke toon.
En tot slot kijken we nog naar onze spelling. 25 jaar geleden stond het groene boekje nog op de plank, nu is dat online beschikbaar via www.woordenlijst.org. In 1995 mochten we projekt nog met een ‘k’ schrijven. En in 2005 raakte ‘appèl’ ineens zijn accent kwijt. Als we iets hebben geleerd de afgelopen jaren, dan is het wel dat taal en dus ook spellingsregels leven en altijd blijven veranderen. Wij bewegen natuurlijk mee, maar wijken ook weleens gemotiveerd van de regels af om teksten beter leesbaar te maken. Want dat zal altijd ons doel blijven: teksten schrijven waar lezers echt mee geholpen zijn.
Inzicht 5: wees eigenwijs! Wij adviseren onze klanten nog altijd ‘appèl’ met accent vanwege de leesbaarheid. En de afkorting ‘OR’ gewoon met hoofdletters. Wel met een extra opmerking in de kantlijn uiteraard om de klant op de hoogte te stellen. Lekker menselijk!
25 jaar verder: wat blijft altijd werken?
- Schrijf voor een échte lezer, niet voor ‘de doelgroep’.
- Houd het ritmisch, niet alleen kort.
- Wees helder, maar niet kleurloos (B1 is een richting, geen wet).
- Lees je tekst altijd hardop voor. Blijf jij ergens hangen, dan doet je lezer dat ook.
- En vooral: blijf spelen. Taal is levend materiaal.